PASAŻERKA
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1963
- Premiera: 1963. 09. 20
- Gatunek: Film psychologiczny, Film wojenny
- Dane techniczne: Czarno-biały. 1775 m. 58 min.
Plenery: Oświęcim (obóz koncentracyjny), MS "Batory".
Przystępując do pracy nad "Pasażerką", ekranizacją powieści Zofii Posmysz pod tym samym tytułem, Andrzej Munk jeszcze raz wracał do tematu wojny i okupacji, ale w sposób odmienny niż zwykle. Akcja filmu rozgrywa się na dwóch płaszczyznach czasowych: współcześnie i - w obszernych partiach retrospektywnych - podczas wojny, w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. Tragiczna śmierć reżysera 20 września 1961 r. przerwała zdjęcia. Munk zdążył zrealizować tylko tę drugą, retrospektywną część, a właściwie zbiór scen, które miały być przeplecione z partiami rozgrywającymi się współcześnie na pokładzie transatlantyckiego statku pasażerskiego. Po śmierci Munka żaden z jego kolegów nie zdecydował się dokończyć za niego dzieła. Podjęto natomiast próbę scalenia, powiązania gotowych już fragmentów w jednorodną całość. Zadanie to wykonał bliski współpracownik Munka, Witold Lesiewicz. Komentarz objaśniający zamysł całości przygotował Wiktor Woroszylski. Film wszedł na ekrany w 1963 r., budząc duże zainteresowanie. Zaprezentowany w 1964 r. na festiwalu w Cannes, został przyjęty z ogólnym podziwem, uhonorowany nagrodą FIPRESCI i wyróżnieniem honorowym jury. W tym samym roku otrzymał również nagrodę Stowarzyszenia Dziennikarzy Włoskich na festiwalu w Wenecji. Do dziś "Pasażerka" pozostaje najbardziej chyba znanym poza granicami kraju i najwyżej cenionym filmem tego twórcy. Przedstawiony w filmie świat obozów koncentracyjnych, a co za tym idzie spojrzenie na faszyzm, jest w całości dziełem Munka: zarysowany oszczędnymi środkami, pozbawiony scen szczególnie jaskrawych, szokujących okrucieństwem. Reżyser przypisuje zbrodnię raczej systemowi hitlerowskiemu niż intencjom jednostek. Dziwny i niejednoznaczny w jego ujęciu jest także związek między bohaterkami - esesmanką Lizą i jej krnąbrną pupilką Martą. Wyjaśnienie mogła zapewne przynieść część współczesna: konfrontacja kata i ofiary po latach, ale ta część nie zdążyła już powstać. W tłumie turystów zapełniających pokład transatlantyckiego statku znajduje się niemieckie małżeństwo, Walter i Liza. Oboje niewiele wiedzą o swej przeszłości, ale tworzą harmonijny związek. W jednym z portów, do których zawijają podczas rejsu, na statek wsiada kobieta, która przypomina Lizie kogoś, kogo poznała przed laty, służąc w kobiecych formacjach SS w Oświęcimiu. Falą wspomnień wraca do Lizy obozowa przeszłość, a wraz z nią pamięć o jednej z więźniarek, na której Liza wypróbowywała esesmańskie metody "wychowawcze". Ale Marta, bo tak nazywała się więźniarka, nie dała się złamać. Wydawało się, że zginęła... [PAT]
Fragment filmu
Ekipa
- Reżyseria: Andrzej Munk, Witold Lesiewicz (ukończenie filmu)
- Współpraca reżyserska: Andrzej Brzozowski, Anna Dyrka
- Scenariusz: Zofia Posmysz, Andrzej Munk
- Komentarz: Wiktor Woroszylski (ukończenie filmu)
- Zdjęcia: Krzysztof Winiewicz
- Operator kamery: Wiesław Rutowicz
- Współpraca operatorska: Tadeusz Jakuczyn
- Oświetlenie: Stanisław Matuszewski
- Scenografia: Tadeusz Wybult
- Dekoracja wnętrz: Leonard Mokicz
- Kostiumy: Wiesława Chojkowska
- Muzyka: Tadeusz Baird
- Wykonanie muzyki: Filharmonia Narodowa (Warszawa) (orkiestra)
- Dyrygent: Stanisław Wisłocki
- Dźwięk: Jerzy Szawłowski
- Montaż: Zofia Dwornik (ukończenie filmu)
- Charakteryzacja: Teresa Tomaszewska, Mieczysław Pośmiechowicz
- Kierownictwo produkcji: Wilhelm Hollender
- Współpraca produkcyjna: Barbara Pec-Ślesicka, Wiesław Grzelczak
- Sekretariat planu: Tamara Gawryś
- Kierownictwo budowy dekoracji: Romuald Korczak
- Współpraca przy ukończeniu filmu: Włodzimierz Kamiński, Andrzej Jerzy Piotrowski, Maria Rutkowska, Władysław Tomaszewski, Henryk Wasilewski
- Produkcja: Zespół Filmowy Kamera
- Atelier: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Narrator: Tadeusz Łomnicki (tekst Wiktora Woroszylskiego)
- Obsada aktorska: Aleksandra Śląska (Liza), Anna Ciepielewska (Marta), Janusz Bylczyński (kapo), Krzesisława Dubielówna, Anna Gołębiowska, Barbara Horawianka (więźniarka - pielęgniarka), Anna Jaraczówna (kapo), Maria Kościałkowska (strażniczka Inga Weniger), Andrzej Krasicki (delegat komisji międzynarodowej), Jan Kreczmar (Walter, mąż Lizy), Irena Malkiewicz (oberaufseherin Madel, przełożona strażniczek), Izabella Olszewska, Leon Pietraszkiewicz (lagerkommandant untersturmfuhrer Grabner), Kazimierz Rudzki (delegat komisji międzynarodowej), Wanda Swaryczewska, Zdzisław Szymborski (SS-man), Marek Walczewski (Tadeusz, narzeczony Marty), Barbara Wałkówna (kapo), Maria Ciesielska (nie występuje w czołówce), Elżbieta Czyżewska (więźniarka; nie występuje w czołówce), Stanisław Niwiński (więzień; nie występuje w czołówce), Adam Perzyk (więzień - malarz; nie występuje w czołówce), Sylwester Przedwojewski (strażnik; nie występuje w czołówce), Bogusław Sochnacki (strażnik w bloku śmierci; nie występuje w czołówce), Maria Wachowiak (więźniarka; nie występuje w czołówce)
- Obsada dubbingu: Stanisław Zaczyk (Tadeusz; rola Marka Walczewskiego; nie występuje w czołówce)
Nagrody
- 1963 - Syrenka Warszawska (nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP)-w kategorii filmu fabularnego
- 1964 - Cannes (MFF)-nagroda FIPRESCI
- 1964 - Cannes (MFF)-Specjalne Wyróżnienie Honorowe Jury
- 1964 - Anna Ciepielewska Los Alamos (MFF Walczących o Pokój)-nagroda aktorska
- 1964 - Wenecja (MFF)-nagroda Stowarzyszenia Dziennikarzy Włoskich
- 1965 - Nagroda Związku Krytyków Finlandii
- 1964 - Aleksandra Śląska Nagroda Państwowa II stopnia; także za role teatralne
Pierwowzory
- Pierwowzór: PASAŻERKA
- W 1959 powstalo słuchowisko radiowe pt. "Pasażerka z kabiny 45", w 1960 na jego podstawie powstalo widowisko telewizyjne "Pasażerka". W 1962 została wydana powieść "Pasażerka" oparta na tym samym pomyśle, która stala się bezpośrednim pierwowzorem scenariusza filmu.
- Gatunek: Powieść
- Autor pierwowzoru: Zofia Posmysz
