WOLNE MIASTO
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1958
- Premiera: 1958. 09. 01
- Gatunek: Film wojenny
- Język: polski, niemiecki
- Dane techniczne: Czarno-biały. 2840 m. 98 min.
Plenery: Gdańsk (Dworzec Główny), Sopot, Gdynia.
Kronikalna, wsparta zdjęciami archiwalnymi relacja z przebiegu bohaterskiej obrony Poczty Gdańskiej w roku 1939, poprzedzona obrazem narastania hitlerowskiego terroru wobec polskiej ludności miasta przed wybuchem wojny. Wolne Miasto Gdańsk tuż przed wybuchem wojny. Napięta atmosfera, szykany i prześladowania Polaków przez hitlerowców. 1 IX pocztowcy polscy chwytają za broń. W czasie pierwszego niemieckiego ataku ginie Konrad, dowódca obrony poczty przysłany z Warszawy. Walczą wszyscy - i stary listonosz Rajca, który marzył o spokojnej emeryturze, i zakochana w swym chłopcu młoda telegrafistka, Irena, opatrująca rannych . . . Wierzą, że nadejdzie pomoc. Niemcy, po nieudanych atakach, wprowadzają do walki artylerię, wozy pancerne, miotacze ognia. Pocztowcom brakuje amunicji, coraz więcej jet rannych, budynek poczty płonie. Po 12 godzinach muszą się poddać. Niemcy biorą pocztowców do niewoli i rozstrzeliwują.
"Pierwszy polski film o wrześniu 1939 roku". Pod tym hasłem "Wolne miasto" ma zapewnione miejsce w annałach rodzimej kinematografii. Reżyser Stanisław Różewicz z obfitującego w dramatyczne wydarzenia pierwszego miesiąca II wojny światowej wybrał epizod rzadko eksponowany w podręcznikach historii. Obrona Poczty Gdańskiej nie pochłonęła wszak tyle ofiar, co walki o Westerplatte czy Warszawę. Nie miała też takiego polityczno-militarnego znaczenia, jak zmagania o Hel czy twierdzę Modlin. Trwała też znacznie krócej niż tamte, przełomowe bitwy. Jeśli jednak bliżej przyjrzeć się jej dziejom, odsłoni się skondensowany do minimum, ale przez to niesłychanie wyrazisty dramat grupy cywilów, którzy niczym dawni bohaterowie Żeromskiego do końca bronili z góry przegranej sprawy. Jaką bowiem szansę na zwycięstwo miał personel poczty wobec świetnie uzbrojonych, przeważających sił hitlerowskich?
Pod względem gatunkowym "Wolne miasto" również otwiera w polskiej kinematografii nowy rozdział. Jest bowiem pierwszym rodzimym "reinscenizowanym dokumentem wojennym". Ten typ filmu wywodzi się w prostej linii z dokumentu, powstającego "na placu boju". Kinematografia europejska zna przykłady dzieł ważnych i wybitnych, realizowanych w tej konwencji. Recenzenci "Wolnego miasta" przywoływali na poparcie tej tezy takie filmy jak: "Bitwa o ciężką wodę" Mullera i Dreville'a, "Bitwę Stalingradzką" Pietrowa i "Ostatni akt" Pabsta.
Mimo utyskiwań części krytyki "Wolne miasto" przyjęte zostało bardzo dobrze. Chwalono pracę aktorów i reżysera. Podobały się zdjęcia Władysława Forberta, zwłaszcza te ukazujące powolną wewnętrzną agonię Poczty, wstrząsanej wybuchami, targanej pociskami, wypełnionej ludzkim przerażeniem, poświęceniem i heroizmem.
Fabuła filmu dzieli się na trzy części. Pierwsza opowiada o codziennym życiu przyszłych bohaterów. Ukazuje ich w pracy, w domu, na ulicy. Widz łatwo odnajduje w nich własne problemy, nadzieje, marzenia. Z drugiej jednak strony reżyser wyraźnie kreśli okoliczności poprzedzające dramat - napiętą sytuację w Gdańsku, coraz dokuczliwszą hitlerowską butę i agresywność. Atmosfera zagęszcza się, bliskość kataklizmu staje się wyczuwalna. Część druga to zapis rozpaczliwej walki nie tylko o obronę Poczty, ale o własną godność i honor. Kamera operuje głównie w gmachu oblężonego budynku. Jeśli go opuszcza, to tylko po to, by uprzytomnić widzowi beznadziejność położenia obrońców wrześniowej reduty. I wreszcie część trzecia - gorzki finał, w którym pozostali przy życiu pocztowcy z rękami na karku idą na stracenie pośród szyderstw i drwin swych pogromców. [PAT]
Ekipa
- Reżyseria: Stanisław Różewicz
- Reżyser II: Konrad Paradowski, Stanisław Jędryka
- Współpraca reżyserska: Halina Lachowicz
- Scenariusz: Jan Józef Szczepański
- Zdjęcia: Władysław Forbert
- Operator kamery: Franciszek Kądziołka
- Współpraca operatorska: Czesław Grabowski, Julian Głowacki
- Scenografia: Wojciech Krysztofiak
- Scenograf II: Zdzisław Kielanowski
- Współpraca scenograficzna: Józef Galewski, Ignacy Gaworkiewicz
- Kostiumy: Marian Kołodziej
- Muzyka: Andrzej Dobrowolski
- Dźwięk: Jan Radlicz
- Współpraca dźwiękowa: Zygmunt Nowak
- Montaż: Czesław Raniszewski
- Współpraca montażowa: Anna Rubińska
- Charakteryzacja: Irena Kosecka, Teresa Tomaszewska
- Kierownictwo produkcji: Włodzimierz Śliwiński
- Współpraca produkcyjna: Konstanty Lewkowicz, Bogusław Kozakiewicz
- Produkcja: Zespół Filmowy Rytm
- Atelier: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Obsada aktorska: Bronisław Dardziński (Kowalski, naczelnik poczty), Włodzisław Ziembiński (listonosz Rajca), Kazimierz Wichniarz (Kunert, asystent naczelnika poczty), Stanisław Jasiukiewicz (Konrad (w rzeczywistości Konrad Guderski), komendant obrony poczty), Jerzy Śliwa (listonosz Barcikowski), Piotr Fronczewski (Boguś, syn Barcikowskiego), Hanna Zembrzuska (telefonistka Irka), Jan Machulski (marynarz Janek, narzeczony Irki), Irena Netto (Erna Pająkowa), Danuta Królska (Trudka, wnuczka Pająkowej), Edward Kowalczyk (kolejarz Stanisław Herman), Adam Kwiatkowski (listonosz Plichta), Zenon Burzyński (Niemiec biorący udział w bijatyce w piwiarni Schmoldego), Leopold Detkowski (Klimek, gospodarz Rajcy), Stanisław Gronkowski (telefonista Kozubek), Lech Grzmociński (niemiecki fotograf robiący pocztowcom zdjęcia po kapitulacji), Tadeusz Gwiazdowski (Niemiec w dokach), Cezary Julski (Niemiec w piwiarni Schmoldego), Stanisław Jaśkiewicz (generał odczytujący wyrok śmierci na pocztowców), Stanisław Marian Kamiński (polski listonosz), Wacław Kowalski (listonosz Bronek Wiśniewski), Tadeusz Kosudarski (pocztowiec Grudzień), Zdzisław Kuźniar (polski listonosz), Zofia Lubartowska-Brodacka, Józef Łodyński (polski listonosz), Wanda Majerówna (Elza Herman, córka kolejarza), Hanna Małkowska (Nowakowa, matka Rudiego), Wiesława Mazurkiewicz (Kowalska, żona naczelnika poczty), Klemens Mielczarek (Rudi Nowak), Henryk Modrzewski (Pluske, urzędnik pocztowy), Mieczysław Nawrocki (Schmolde, właściciel piwiarni), Jerzy Szpunar (polski listonosz), Tadeusz Ordeyg-Małuszyński (Niemiec, sąsiad gospodarzy Rajcy), Czesław Piaskowski (polski listonosz), Barbara Rachwalska (Barcikowska, matka Bogusia), Leopold Skwierczyński (Pająk, pracownik poczty), Józef Zbiróg (żandarm rozmawiający ze Schmoldem po bijatyce), Leonard Andrzejewski (Niemiec śledzący Rajcę; nie występuje w napisach), Bogdan Baer (polski marynarz biorący udział w bijatyce w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Stefan Bartik (polski listonosz śmiejący się z Plichty; nie występuje w napisach), Władysław Dewoyno (NSDAP-owiec śledzący Rajcę; nie występuje w napisach), Krystyna Feldman (telefonistka Zosia; nie występuje w napisach), Edmund Fetting (Niemiec fotografujący Plichtę; nie występuje w napisach), Ryszard Filipski (NSDAP-owiec biorący udział w bójce w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Andrzej Hrydzewicz (polski listonosz; nie występuje w napisach), Zygmunt Hubner (oficer SS; nie występuje w napisach), Kalina Jędrusik (kelnerka w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Eugeniusz Kamiński (polski listonosz; nie występuje w napisach), Zbigniew Koczanowicz (Niemiec w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Czesław Lasota (Niemiec przy budce z piwem; nie występuje w napisach), Zdzisław Lubelski (Niemiec biorący udział w bójce w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Stanisław Michalski (Niemiec w dokach; nie występuje w napisach), Józef Nalberczak (marynarz Heniek biorący udział w bójce w piwarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Sylwester Przedwojewski (Niemiec w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Bogusław Sochnacki (Niemiec w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach), Wanda Stanisławska-Lothe (kobieta opluwająca obrońców poczty prowadzony ulicami Gdańska; nie występuje w napisach), Alicja Zommer (dziewczyna w piwiarni Schmoldego; nie występuje w napisach)
Nagrody
- 1959 - Stanisław Różewicz Wiedeń (Światowy Kongres Młodzieży i Studentów)-Srebrny Medal
- 1967 - Stanisław Różewicz Nagroda Ministra Obrony Narodowej I stopnia
