ŚMIERĆ PREZYDENTA
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1977
- Premiera: 1977. 10. 10
- Gatunek: Film historyczny, Film biograficzny, Film polityczny
- Dane techniczne: Barwny. 3890 m. 137 min.
Plenery: Warszawa (Łazienki, Belweder, Zachęta, Krakowskie Przedmieście).
Pod koniec lat siedemdziesiątych w kinie światowym modne stało się realizowanie filmów na podstawie wydarzeń autentycznych. Scenariusze do nich powstawały w wyniku mozolnej analizy źródeł i materiałów historycznych. Narracja miała na celu głównie rekonstrukcję faktów, fikcję dopuszczając jedynie tam, gdzie nie dotarło "szkiełko i oko" badaczy, świadków, pamiętnikarzy. Owocem tego nurtu były w Polsce m.in. telewizyjny "Proces norymberski" Jerzego Antczaka, "Przed burzą" Romana Wionczka czy kinowy film Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego pt. "Zapis zbrodni". Za granicą wtórowały im takie produkcje jak słynni "Wszyscy ludzie prezydenta", wyświetlany także w naszej telewizji amerykański serial "Korzenie" czy włoski film "Antonio Gramsci". Jednym z ciekawszych reprezentantów tego nurtu na polskim gruncie jest "Śmierć prezydenta" Jerzego Kawalerowicza. Treścią filmu są dzieje wyboru Gabriela Narutowicza na pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej oraz okoliczności, które doprowadziły do jego tragicznego zgonu. Krytycy porównywali utwór autora "Faraona" do swoistego dossier. Składać się na nie miały fakty, których złowrogim finałem stał się udany zamach na Narutowicza. Kawalerowicz wystąpił zaś w roli kronikarza, oskarżyciela, obrońcy i komentatora jednocześnie. Funkcję ławy sądowej przeznaczył widzom. Mimo że stylistyka "Śmierci..." bliska jest dokumentu, dzieło Kawalerowicza broni się również jako interesujący film fabularny. Wielka w tym zasługa odtwórców głównych ról - Zdzisława Mrożewskiego i Marka Walczewskiego. Pierwszy z nich ukazał Narutowicza jako człowieka przechodzącego głęboką wewnętrzną metamorfozę. Początkowo niepewny i niezdecydowany, po objęciu urzędu z godnością dźwiga ciężar władzy i nieustępliwie broni konstytucji. Z kolei Eligiusz Niewiadomski w interpretacji Walczewskiego to nie tylko fanatyk opętany żądzą obalenia Narutowicza nawet poprzez zamach. To także człowiek natchniony, owładnięty mroczną, chorobliwą wizją. Zbliżenia jego twarzy, którym towarzyszą płynące "zza ekranu" fragmenty tyrady, wygłaszanej przez Niewiadomskiego w sądzie, to jedne z najbardziej sugestywnych scen filmu. Kronika grudniowych dni 1922 roku, w których zawarły się tragiczne losy Gabriela Narutowicza-pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Po śmierci żony Gabriel Narutowicz opuszcza Szwajcarię, gdzie przebywał ponad trzydzieści lat, i wraca do Polski. W 1920 roku otrzymuje nominację na ministra robót publicznych, w 1922 roku na ministra spraw zagranicznych. 9 grudnia 1922 roku zostaje wybrany pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej. Prawica organizuje manifestacje przeciwko niemu. Podsycane, przybierają one na sile i stają się coraz brutalniejsze. Zakłócona zostaje uroczystość zaprzysiężenia prezydenta. Odbywa się kontrmanifestacja robotników. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski przekazuje władzę prezydentowi. Narutowicz stara się o złagodzenie konfliktów, ale nie zamierza się podporządkować dyktatowi siły. 16 grudnia 1922 roku, podczas otwarcia wystawy w "Zachęcie", zostaje zabity przez Eligiusza Niewiadomskiego - malarza, fanatyka, szowinistę.
Ekipa
- Reżyseria: Jerzy Kawalerowicz
- Reżyser II: Wojciech Wójcik, Andrzej Reiter
- Współpraca reżyserska: Jerzy Braszka, Marian Schmidt
- Scenariusz: Bolesław Michałek, Jerzy Kawalerowicz
- Zdjęcia: Witold Sobociński, Jerzy Łukaszewicz
- Operator kamery: Jacek Zygadło
- Współpraca operatorska: Piotr Jaszczuk, Józef Skibiński
- Oświetlenie: Kazimierz Pawlak
- Scenografia: Wojciech Krysztofiak, Adam T. Nowakowski
- Współpraca scenograficzna: Anna Bohdziewicz, Barbara Nowak, Stanisław Moruzgała, Jan Pokrywiecki
- Dekoracja wnętrz: Ewa Kowalska, Felicja Uniechowska, Jan Hawryłkiewicz
- Kostiumy: Alicja Waltoś, Bogdan Wiśniewski
- Współpraca kostiumograficzna: Z Borkowska, Ewa Maciejowska, Barbara Śródka
- Muzyka: Adam Walaciński
- Wykonanie muzyki: Jerzy Klocek (wiolonczela)
- Konsultacja muzyczna: Anna Iżykowska
- Dźwięk: Jerzy Blaszyński
- Współpraca dźwiękowa: Radzisław Mączewski, Hieronim Langner, Jerzy Ośniecki, Zygmunt Nowak
- Montaż: Wiesława Otocka
- Współpraca montażowa: Lena Deptuła
- Charakteryzacja: Teresa Tomaszewska, Krystyna Chmielewska, Mieczysław Pośmiechowicz
- Współpraca charakteryzatorska: Irena Bak
- Ewolucje kaskaderskie: Janusz Błaszczyk (nie występuje w napisach), Józef Grzeszczak (nie występuje w czołówce), Ryszard Janikowski (nie występuje w czołówce)
- Konsultacja: Zbigniew Szczygielski, Andrzej Olszewski, Antoni Byszewski, Henryk Comte
- Fotosy: Marian Schmidt (w napisach błędna pisownia nazwiska: Szmidt)
- Kierownictwo produkcji: Urszula Orczykowska, Zygmunt Wójcik
- Kierownictwo produkcji II: Krzysztof Kierzkowski
- Współpraca produkcyjna: Andrzej Dojnik, Łukasz Lirecki, Andrzej Seweryn, Leszek Wyrzutowicz, Jan Kucharski (nie występuje w czołówce)
- Produkcja: Studio Filmowe Kadr
- Atelier: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Dokumentalnych (Warszawa)
- Obsada aktorska: Zdzisław Mrożewski (Gabriel Narutowicz), Marek Walczewski (Eligiusz Niewiadomski , morderca Narutowicza), Henryk Bista (ksiądz Marceli Nowakowski, poseł Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej), Czesław Byszewski (Julian Nowak , premier rządu), Jerzy Duszyński (Józef Piłsudski , ustępujący Naczelnik Państwa), Edmund Fetting (Józef Haller), Kazimierz Iwor (Herman Lieberman , poseł PPS), Julian Jabczyński (hrabia Stefan Przezdziecki, dyrektor Gabinetu Ministra i Protokołu Dyplomatycznego MSZ), Erwin Kohlund (Isseling, profesor politechniki w Zurychu), Zbigniew Kryński (Stanisław Józef Thugutt , lider SL "Wyzwolenie"), Leszek Kubanek (Norbert Barlicki , lider PPS), Hans Gerd Kubel (Wyssling, profesor politechniki w Zurichu), Włodzimierz Saar (Stanisław Stroński , poseł Klubu Chrześcijańsko-Narodowego), Jerzy Sagan (Wincenty Witos , lider "Piasta"), Janusz Sykutera (Stanisław Car , szef Kancelarii Naczelnika Państwa), Tomasz Zaliwski (Maciej Rataj , marszałek Sejmu), Jerzy Adamczak (Konrad Ilski, poseł prawicy), Marek Dowmunt(d) (major Polkowski, adiutant Narutowicza), Lucjan Dytrych (Ignacy Daszyński , poseł PPS), Marta Dutkiewicz (Krzyżanowska, siostrzenica Narutowicza), Liliana Głąbczyńska (Zofia Kodisówna, siostrzenica Narutowicza), Marian Godlewski (Bolesław Limanowski , senator PPS), Andrzej Grzybowski (Leopold Skulski , były premier), Andrzej Krasicki (Antoni Kamieński, minister MSW), Antoni Lewek (Antoni Sadzewicz, poseł Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej), Marian Nosek (Zygmunt Piotrowski, poseł PPS), Henryk Olszewski (Stanisław Kętrzyński , urzędnik MSZ, po wyborze Narutowicza na prezydenta pełniący obowiązki ministra MSZ), Marek Prażanowski (Stanisław, syn Gabriela Narutowicza), Jacek Recknitz (Delagneau, dziennikarz "Journal de Pologne"), Tadeusz Sabara (Kozłowski, prezes "Zachęty"), Roman Sikora (Wojciech Trąmpczyński , marszałek Senatu), Mieczysław Szargan (Ozjasz Thon, poseł żydowski), Józef Zbiróg (Stanisław Łańcucki , poseł komunistyczny), Jan Zdrojewski (J. G. Jackowski, sekretarz Narutowicza w MSZ), Michał Białkowicz (poseł żydowski), Jacek Brick (bojówkarz prawicy), Henryk Dudziński (Wojciech Korfanty , poseł prawicy), Zbigniew Geiger (Stefan Sołtyk, sekretarz Zgromadzenia Narodowego), Teodor Gendera (Marian Kościałkowski , minister rządu RP), Andrzej Grąziewicz (fotograf), Lech Grzmociński (poseł "Piasta"), Andrzej Jędrzejewski (poseł lewicy), Józef Kalita (Aleksander Kakowski , kardynał, arcybiskup warszawski), Edmund Karwański (Łepkowski, zastępca szefa Kancelarii Prezydenta), Fabian Kiebicz (redaktor Wierczak, poseł prawicy), Tadeusz Kożusznik (poseł prawicy), Jan Krzyżanowski (Kazimierz Sosnkowski), Edward Lach (bojówkarz "Chjeny"), Eugeniusz Lotar (poseł prawicy), Bogdan Łysakowski (Witold Chodźko , minister zdrowia), Borys Marynowski (rotmistrz Sołtan, adiutant Narutowicza), Janusz Mazanek (Bronsford, poseł prawicy), Wiktor Nanowski (Edward Okuń, wiceprezes "Zachęty"), Władysław Pawłowicz (generał Jan Jacyna, adiutant Prezydenta), Jerzy Próchnicki (poseł prawicy), Edward Sosna (bojówkarz prawicy), Piotr Stefaniak (ksiądz, poseł prawicy), Tadeusz Szaniecki (William Max Muller, ambasador Wielkiej Brytanii; w czołówce inicjał imienia: P.), Andrzej Szenajch (poseł lewicy), Szymon Szurmiej (poseł żydowski), Tadeusz Teodorczyk (poseł "Piasta"), Zygmunt Urbański, Marek Wojciechowski (Kazimierz Władysław Kumaniecki , minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego), Kazimierz Zieliński (poseł prawicy), Adam Baumann (bojówkarz prawicy; nie występuje w napisach), Magdalena Chilmon (dama w "Zachęcie"; nie występuje w napisach), Alfred Freudenheim (ksiądz, poseł prawicy; nie występuje w napisach), Józef Grzeszczak (prowodyr; nie występuje w napisach), Stanisław Marian Kamiński (poseł "Piasta"; nie występuje w napisach), Jerzy Moes (Władysław Sikorski ; nie występuje w napisach; informacja pochodzi od Jerzego Moesa, w filmie jednak nie widać aktora, ani postaci Sikorskiego, najprawdopodobniej nakręcone sceny z udziałem Moesa nie znalazły się w ostatecznej wersji filmu), Zdzisław Szymborski (ksiądz, asystent kardynała Kakowskiego; nie występuje w napisach)
Nagrody
- 1977 - Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda Specjalna Jury
- 1977 - Jerzy Blaszyński Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda za dźwięk
- 1978 - Samowar, Nagroda Entuzjastów Kina (przyznawana przez DKF w Świebodzinie) za rok 1977; za "osobliwe zjawisko polskiej kultury filmowej roku 1977, będące hołdem sześćdziesięcioleciu niepodległości"
- 1978 - Jerzy Kawalerowicz Berlin (Międzynarodowy Festiwal Filmowy)-Srebrny Niedźwiedź za reżyserię
- 1978 - Cordoba (MFF Historycznych)-Nagroda Krytyki
- 1978 - Jerzy Kawalerowicz Festiwal Filmowy Ludzi Pracy (Czechosłowacja)-Nagroda Specjalna za reżyserię
- 1978 - Syrenka Warszawska (nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP)-w kategorii filmu fabularnego przyznana podczas X Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie
- 1979 - Kadyks (MFF)-I Nagroda
