ZAMACH STANU
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1980
- Premiera: 1981. 04. 06
- Gatunek: Film historyczny
- Dane techniczne: Barwny. 4752 m. 158 min.
Jesień 1925. Przed dworkiem marszałka Józefa Piłsudskiego w Sulejówku pod Warszawą manifestacja 600 oficerów pod przewodem gen. Orlicz-Dreszera domagających się powrotu Piłsudskiego do czynnego życia politycznego. Maj 1926. Wybucha kolejny kryzys rządowy. Pre-zydent Stanisław Wojciechowski powierza misję utworzenia rządu przywódcy PSL "Piast", Wincentemu Witosowi. W kraju trwa napięcie. Rozbity na zwalczające się frakcje Sejm nie jest w stanie sprawować swej władzy ustawodawczej. Mnożą się manifestacje na rzecz powrotu Piłsudskiego i kontrmanifestacje jego przeciwników. 11 maja ukazuje się w "Kurierze Porannym" wywiad Piłsudskiego, niesłychanie gwałtownie atakujący rząd Witosa. W rejonie Rembertowa koncentrują się wierne marszałkowi oddziały wojska. Witos powierza ministrowi obrony, gen. Malczewskiemu misję stłumienia ewentualnego zbrojnego wystąpienia piłsudczyków. 12 maja 7 i 36 pułki piechoty i l pułk szwoleżerów ruszają na Warszawę, obsadzając przyczółki mostowe. Piłsudskiego popiera cała lewica: PPS, PSL "Wyzwolenie", Stronnictwo Chłopskie i Klub Pracy. Po południu na Moście Poniatowskiego dochodzi do spotkania Piłsudskiego z prezydentem Wojciechowskim. Rozmowy nie przynoszą rezultatu. Wybuchają walki, w których wierne rządowi oddziały stopniowo tracą pozycje. Nie dochodzi pomoc z Poznania, Śląska i Lwowa. PPS wydaje odezwę popierającą Piłsudskiego, podobną odezwę wydaje KPP. Wobec zagrożenia Belwederu prezydent Wojciechowski i premier Witos wycofują się do Wilanowa, gdzie prezydent składa swój urząd na ręce marszałka Sejmu Macieja Rataja. Dymisję składa także Witos. 17 maja w kościele Karmelitów w Warszawie odbywa się uroczysty pogrzeb ofiar bratobójczych walk. Po mszy dawny kapelan 3 pułku II Brygady Legionów zrywa z sutanny i rzuca pod nogi gen. Orlicz-Dreszerowi najwyższe odznaczenia bojowe, zdobyte na froncie. Trwają prześladowania zwolenników obalonego rządu. Wincenty Witos ukrywa się najpierw w mieszkaniu Rataja, potem u wdowy po Władysławie Reymoncie. Piłsudski powołuje rząd, mianując premierem prof. Kazimierza Bartla. Jego hasłem jest walka z bezprawiem, złodziejstwem i prywatą. Rozpoczyna się okres "sanacji moralnej". Jednocześnie zostaje wszczęte wojskowe dochodzenie przeciw gen. Malczewskiemu, Rozwadowskiemu, Zagórskiemu i Jaźwińskiemu. Prof. Ignacy Mościcki zostaje pre-zydentem Polski. Oficerowie Legionów brutalnie masakrują w jego mieszkaniu ministra Zdziechowskiego. Sejm bezskutecznie usiłuje przeciwdziałać dyktatorskim posunięciom Piłsudskiego. Protesty posłów komunistycznych zostają brutalnie stłumione. W radziwiłłowskim Nieświeżu dochodzi do spotkania Piłsudskiego z przedstawicielami sfer ziemiańskich, które uzyskują gwarancję ze strony nowego ustroju. Mianowany ministrem spraw wewnętrznych gen. Felicjan Sławoj-Składkowski rozpoczyna na polecenie Piłsudskiego szeroko zakrojoną rozprawę z opozycją. Lato 1930. Opozycja znajduje wspólną platformę walki z coraz bardziej dyktatorskimi rządami sanacji. W kraju trwają strajki, demonstracje, interweniuje policja. Powstaje koalicja socjalistów i ludowców znana jako "Centrolew"; na 29 Czerwca zostaje zwołany do Krakowa Kongres Obrony Prawa i Wolności Ludu. Podczas urlopu w Druskiennikach Piłsudski podejmuje decyzję przyspieszenia rozprawy z opozycją. Wykorzystując fakt rozwiązania Sejmu gen. Sławoj-Składkowski przeprowadza aresztowanie czołowych przywódców "Centrolewu". Do twierdzy w Brześciu nad Bugiem, którą dowodził sadysta płk Kostek-Biernacki, zostają przewiezieni Henryk Lieberman, Norbert Barlicki, Adam Pragier, Stanisław Dubois, Mieczysław Mastek, Adam Ciołkosz z PPS oraz ludowcy: Wincenty Witos, Władysław Kiernik, Kazimierz Putek, Adolf Sawicki, a także Karol Popiel z NPR, Aleksander Dębski z endecji, Wojciech Korfanty z chadecji i pięciu posłów ukraińskich. Ich 2-miesięczny pobyt w twierdzy jest jednym pasmem upokorzeń i cierpień. Wypuszczeni za kaucją oczekują procesu, który rozpoczął się w Warszawie 26.X.1931 i przeszedł do historii jako "proces brzeski". Na ławie oskarżonych zasiadło 11 z 27 więźniów: Lieberman, Barlicki, Pragier, Ciołkosz, Dubois, Mastek, Witos, Kiernik, Putek, Bagiński i Sawicki. Kolejne sceny filmu odtwarzają przebieg procesu: zeznania świadków oskarżenia zarzucających oskarżonym działalność antypaństwową, zeznania świadków obrony, przemówienie prok. Grabowskiego, wystąpienia obrońców i ostatnie słowo oskarżonych. Od wyroku skazującego 10 oskarżonych na kary od 3 do 1,5 roku więzienia (uniewinniony został Sawicki), sędzia Stanisław Leszczyński założył "votum separatum". Po ogłoszeniu wyroku na sali odbywa się manifestacja na cześć skazanych. Grupa oficerów Legionów w innej części sali intonuje "Pierwszą Brygadę".
Ekipa
- Reżyseria: Ryszard Filipski
- Reżyser II: Janusz Weychert, Henryk Depczyk
- Współpraca reżyserska: Grażyna Szymańska, Janusz Ratzko, Urszula Degurska
- Scenariusz: Ryszard Gontarz
- Zdjęcia: Jacek Stachlewski
- Operator kamery: Roman Suszyński
- Współpraca operatorska: Sławomir Klemba, Tadeusz Gąsiorkiewicz
- Scenografia: Czesław Siekiera
- Scenograf II: Jerzy Zieliński, Janusz Pol
- Współpraca scenograficzna: Janusz Moskal, Maciej Krogulec, Marian Danisz, Bronisław Laskowski
- Dekoracja wnętrz: Marek Iwaszkiewicz, Jadwiga Skrzepińska, Edward Papierski
- Kostiumy: Renata Kochańska, Agnieszka Domaniecka
- Współpraca kostiumograficzna: Wanda Gierowska, Tomasz Koman
- Muzyka: Piotr Marczewski
- Wykonanie muzyki: Filharmonia Łódzka (orkiestra)
- Dyrygent: Zdzisław Szostak
- Konsultacja muzyczna: Krystyna Pietranek
- Choreografia: Elżbieta Jaroń
- Dźwięk: Krzysztof Wodziński
- Współpraca dźwiękowa: Jerzy Szczeciński, Janusz Kotarski, Marek Wojtaszewski
- Imitator dźwięku: Zygmunt Nowak
- Montaż: Jerzy Pękalski
- Współpraca montażowa: Jarosław Wołejko, Henryka Denys (w czołówce nazwisko: Denysa), Marek Denys
- Charakteryzacja: Mirosław Jakubowski
- Charakteryzator II: Alicja Kozłowska
- Współpraca charakteryzatorska: Wiesława (Wielisława) Brożyna (w czołówce imię: Wielisława), Elżbieta Karmolińska, Grzegorz Popławski
- Ewolucje kaskaderskie: Andrzej Daniłowicz (nie występuje w napisach), Józef Grzeszczak (nie występuje w napisach), Ryszard Janikowski (nie występuje w napisach), Czesław Magnowski (nie występuje w napisach), Jerzy Rogowski (nie występuje w napisach), Józef Stefański (nie występuje w napisach), Marcin Sznajder (nie występuje w napisach)
- Konsultacja: Jan Borkowski (historyczna), Witold Bayer, Antoni Byszewski, Zygmunt Bielecki, Henryk Comte, Zbigniew Cieślikowski, Czesław Dziumowicz, Wacław Grzymowski, Zygmunt Hofmokl-Ostrowski, Andrzej Ochalski
- Kierownictwo produkcji: Wiesław Grzelczak
- Kierownictwo produkcji II: Henryk Parnowski, Józef Tutaj, Tadeusz Chojnacki
- Współpraca produkcyjna: Wanda Parnowska, Włodzimierz Piotr Śródka, Witold Wawrzyniak, Janusz Dziumowicz, Jerzy Pietrzyk, Jerzy Paraszczak, Maria Baranowska-Stefaniak, Andrzej Stefaniak
- Produkcja: Studio Filmowe (d. Zespół Filmowy) Profil, Zespół Filmowy Kraków
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Obsada aktorska: Ryszard Filipski (Józef Piłsudski), Ignacy Gogolewski (sędzia K. Hermanowski, przewodniczący składu sędziowskiego w procesie brzeskim), Andrzej Hrydzewicz (Stanisław Wojciechowski , prezydent RP), Jerzy Sagan (Wincenty Witos , w 1926 premier RP, potem oskarżony w procesie brzeskim), Lech Bijałd (Herman Lieberman , poseł PPS oskarżony w procesie brzeskim), Henryk Boukołowski (adwokat E. Śmiarowski, obrońca w procesie brzeskim), Krzysztof Chamiec (generał Gustaw Orlicz-Dreszer), Józef Fryźlewicz (prokurator Witold Grabowski, oskarżyciel w procesie brzeskim), Tadeusz Janczar (Wojciech Korfanty , świadek obrona w procesie brzeskim), Jerzy Kamas (Jerzy Zdziechowski, minister skarbu w rządzie Witosa), Janusz Kłosiński (adwokat S. Szurlej, obrońca w procesie brzeskim), Gustaw Kron (generał Józef Malczewski, minister spraw wojskowych w rządzie Witosa), Zbigniew Kryński (Adam Pragier , działacz PPS oskarżony w procesie brzeskim), Henryk Machalica (adwokat Graliński, obrońca w procesie brzeskim), Zygmunt Malanowicz (Kazimierz Bagiński , poseł PSL "Wyzwolenie" oskarżony w procesie brzeskim), Gabriel Nehrebecki (Stanisław Dubois , poseł PPS oskarżony w procesie brzeskim), Zbigniew Niewczas (Adolf Sawicki, oskarżony w procesie brzeskim), Józef Nowak (ksiądz Józef Panaś), Adam Raczkowski (Józef Putek , działacz PSL "Wyzwolenie" oskarżony w procesie brzeskim), Eugeniusz Robaczewski (Adam Ciołkosz , działacz PPS oskarżony w procesie brzeskim), Włodzimierz Saar (Norbert Barlicki , poseł PPS oskarżony w procesie brzeskim), Wacław Ulewicz (sędzia Stanisław Leszczyński, członek składu orzekającego w procesie brzeskim), Zdzisław Wardejn (Felicjan Składkowski-Sławoj , minister spraw wewnętrznych), Kazimierz Wichniarz (Kazimierz Stamirowski, wiceminister spraw wewnętrznych, świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Włodzimierz Wiszniewski (Mieczysław Mastek , poseł PPS oskarżony w procesie brzeskim), Czesław Wołłejko (Kazimierz Bartel , premier RP po zamachu majowym, świadek w procesie brzeskim), Tomasz Zaliwski (Maciej Rataj , marszałek Sejmu, świadek obrony w procesie brzeskim), Jerzy Złotnicki (Władysław Kiernik , poseł PSL "Piast" oskarżony w procesie brzeskim), Arkadiusz Bazak (prokurator Rauze, oskarżyciel w procesie brzeskim), Juliusz Berger (adwokat J. Nowodworski, obrońca w procesie brzeskim), Włodzimierz Boruński (adwokat K. Sterling, obrońca w procesie brzeskim), Wojciech Brzozowicz (Zrobik, świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Seweryn Butrym (Aleksander Prystor), Czesław Byszewski (adwokat W. Szumański, obrońca w procesie brzeskim), Ryszard Dembiński (poseł Stanisław Ballin), Wiesław Drzewicz (adwokat Rudziński, obrońca w procesie brzeskim), Aleksander Fogiel (Małaszyński, świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Stanisław Jaśkiewicz (Wojciech Trąmpczyński), Zbigniew Józefowicz (Ignacy Mościcki , prezydent RP), Zofia Kalińska (Reymontowa), Eugeniusz Kujawski (generał Tadeusz Rozwadowski, dowódca obrony Warszawy w czasie zamachu majowego), Eugeniusz Kamiński (Kawecki, urzędnik ministerstwa spraw wewnętrznych u gen. Sławoj-Składkowskiego), Krzysztof Kumor (Józef Beck , pułkownik, adiutant Piłsudskiego), Juliusz Lubicz-Lisowski (Ignacy Daszyński , działacz PPS, marszałek Sejmu), Marian Łącz (Walery Sławek), Zygmunt Maciejewski (adwokat Urbanowicz, obrońca w procesie brzeskim), Jerzy Moes (Stanisław Haller , szef sztabu generalnego w czasie zamachu majowego), Józef Pieracki (sędzia Rybaczewski, członek składu orzekającego w procesie brzeskim), Teresa Szmigielówna (Aleksandra Piłsudska , żona marszałka), Mirosław Szonert (Marian Kukiel), Igor Śmiałowski (Aleksander Meysztowicz), Edward Wichura (adwokat Berenson, obrońca w procesie brzeskim), Kazimierz Witkiewicz (Wacław Biernacki-Kostek pułkownik, komendant twierdzy brzeskiej), Bogumił Antczak, Ryszard Bacciarelli (obrońca w procesie brzeskim), Henryk Bąk (obrońca w procesie brzeskim), Stanisław Bieliński (obrońca w procesie brzeskim), Jerzy Aleksander Braszka, Czesław Bogdański, Janusz Bylczyński (obrońca w procesie brzeskim), Krystyna Chmielewska, Jerzy Czupryniak, Władysław Dewoyno (aresztowany poseł), Henryk Dudziński, Adam Dzieszyński, Bohdan Ejmont (w czołówce nazwisko: Eymont), Jerzy Fijałkowski, Adam Fornal, Teodor Gendera (gość Piłsudskiego), Mariusz Gorczyński, Stefania Górniak, Tadeusz Grabowski, Andrzej Grąziewicz (generał Włodzimierz Zagórski), Wiktor Grotowicz (poseł Adolf Warski), Andrzej Grzybowski (sekretarz prezydenta Wojciechowskiego), Zbigniew Hellebrand, Zygmunt Hobot (świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Jerzy Hojda, Zdzisław Klucznik, Bogumił Kłodkowski, Andrzej Kozak (minister w rządzie Witosa), Jerzy Kozakiewicz (świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Andrzej Krasicki (adwokat Ujazdowski, obrońca w procesie brzeskim), J Krawczyk, Jan Kulczycki, Włodzimierz Kwaskowski (minister w rządzie Witosa), Jan Łopuszniak (obrońca w procesie brzeskim), Bogdan Łysakowski (oficer bijący ministra Zdziechowskiego), Bogusław Marczak, Wiktor Nanowski (świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Wiesław Nowosielski, Jan Orsza-Łukaszewicz (obrońca w procesie brzeskim), Józef Para (książę Radziwiłł goszczący Piłsudskiego w Nieświeżu), Władysław Pawłowicz, Wojciech Rajewski (świadek oskarżenia w procesie brzeskim), Janusz Ratzko, Włodzimierz Skoczylas (obrońca w procesie brzeskim), Bogusław Sochnacki (minister w rządzie Witosa; aktor udzielił także swego głosu Janowi Bijałdowi w roli Hermana Liebermana), Tadeusz Somogi (minister w rządzie Witosa), Andrzej Szenajch (oficer Piłsudskiego), Kazimierz Tałaj, Tadeusz Teodorczyk (chłop rozmawiający z Witosem), Jan Tesarz (generał u Piłsudskiego), Krzysztof Wieczorek, Andrzej Wykrętowicz, Przemysław Zieliński, Andrzej Żółkiewski (adiutant generała Malczewskiego), Antoni Żukowski, Aleksander Bednarz (współwięzień Witosa; nie występuje w czołówce), Kuba Geiger (oficer u Piłsudskiego w Sulejówku; nie występuje w czołówce), Józef Grzeszczak (podróżny, oficer; nie występuje w czołówce), Jerzy Januszewicz (generał u Piłsudskiego; nie występuje w czolówce), Józef Kalita (widz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Zygmunt Kołodziejski (nie występuje w napisach), Zbigniew Korepta (poseł PSL "Wyzwolenie"; nie występuje w czołówce), Bogdan Krzywicki (minister w rządzie Piłsudskiego; nie występuje w czołówce), Małgorzata Lorentowicz (widz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Czesław Magnowski (2 role: oficer sztabowy, uczestnik manifestacji; nie występuje w czołówce), Włodzimierz Musiał (poseł; nie występuje w czołówce), Jerzy Prażmowski (policjant na schodach pałacu Paca; nie występuje w czołówce), Jerzy Próchnicki (działacz PSL "Wyzwolenie"; nie występuje w czolówce), Andrzej Prus (dziennikarz na procesie brzeskim; nie występuje w napisach), Sylwester Przedwojewski (oficer; nie występuje w czolówce), Czesław Przybyła (prokurator u Piłsudskiego; nie występuje w czołówce), Edward Rauch (widz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Jerzy Rogowski (poseł; nie występuje w czołówce), Witold Sadowy (widz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Stanisław Sparażyński (dziennikarz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Krzysztof Świętochowski (poseł; nie występuje w czolówce), Wojciech Zagórski (widz na procesie brzeskim; nie występuje w czolówce), Jerzy Zass (dziennikarz na procesie brzeskim; nie występuje w czołówce), Jan Zdrojewski (poseł; nie występuje w czołówce)
Nagrody
- 1980 - Ryszard Filipski Gdynia (do 1986 Gdańsk) (FPFF)-Nagroda Główna Jury
Varia
- Utwór muzyczny: MY, PIERWSZA BRYGADA
- Dyrygent : Z. Pawelec
- Utwór muzyczny: O MÓJ ROZMARYNIE. . .
- Dyrygent : Z. Pawelec
- Utwór muzyczny: WARSZAWIANKA (ŚMIAŁO PODNIEŚMY SZTANDAR NASZ W GÓRĘ)
- Muzyka : Wacław Święcicki
- Słowa : Wacław Święcicki
- Dyrygent : Z. Pawelec
- Utwór muzyczny: BIAŁE RÓŻE
- Muzyka : Mieczysław Kozar-Słobódzki
- Słowa : Kazimierz Wroczyński
- Dyrygent : Z. Pawelec
- Utwór muzyczny: MAZUR z opery "HALKA"
- Muzyka : Stanisław Moniuszko
- Wykonanie muzyki : Orkiestra Polskiego Radia i Telewizji (Łódź)
- Dyrygent : Henryk Debich
- Utwór muzyczny: utwory marszowe
- Opracowanie muzyczne : Bolesław Szulia
- Wykonanie muzyki : Warszawska Orkiestra Dęta
- Dyrygent : Bolesław Szulia
Patrz także:
- 1985 - ZAMACH STANU (serial tv)
