ZIEMIA OBIECANA
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1974
- Premiera: 1975. 02. 21
- Gatunek: Film historyczny, Film obyczajowy
- Dane techniczne: Barwny. Metraż: 35 mm. : 4632 m. 70 mm. : 6120 m. 179 min.
Plenery: Cieszyn, Łódź (Księży Młyn, ul. Moniuszki, park Źródliska, kino "Polonia", pałac Scheiblera na Placu Zwycięstwa (obecne Muzeum Kinematografii), fabryka i pałac Poznańskiego przy ul. Ogrodowej, fabryka Scheiblera ("Uniontex") przy ul. Tymienieckiego, Pałac Poznańskiego (dzisiejszy budynek Akademii Muzycznej) przy ul. Gdańskiej 32), Pabianice (ul. Lipowa - scena samobójstwa Trawińskiego, ul. Okulickiego, dawna fabryka "Pawelana"), Bielsko, Wrocław (ZOO).
Okres zdjęciowy: 15 lutego - 8 czerwca 1974. Budżet filmu: 31,3 mln zł.

Młody inżynier Karol Borowiecki pracuje w fabryce Bucholca jako główny inżynier, marząc o założeniu własnej fabryki, podobnie jak jego przyjaciele - Moryc Welt, młody pośrednik i Maks Baum, syn właściciela starej, podupadającej tkalni. Na wieczornym przedstawieniu w teatrze Karol odnawia znajomość z piękną żoną bogatego fabrykanta, Lucy Zuckerową i udaje mu się wyciągnąć od niej tajemnice depeszy, która zbulwersowała najpotężniejszych rekinów łódzkiego przemysłu: wkrótce mają zostać podniesione cła na bawełnę. Trzej przyjaciele łączą swe kapitały i Moryc wyjeżdża do Hamburga, by kupić jak największy transport surowca; po jego sprzedaży będą mieli kapitał zakładowy na budowę fabryki.
Inicjatywa Borowieckiego napotyka na zorganizowany opór środowiska fabrykantów łódzkich, obawiających się konkurencji polskiej firmy, mogącej liczyć na automatyczne poparcie w całym kraju. Borowieckiemu zamyka się kredyt, odmawia sprzedaży maszyn. Karol musi sprzedać rodzinny majątek w pobliżu Łodzi, który kupuje dawny fornal wzbogacony na dostawach do Łodzi. Ojciec Karola, ziemianin w dawnym stylu nie pojmujący nowych czasów, wraz z mieszkającą w jego dworku Anką, narzeczoną Borowieckiego, przenoszą się do Łodzi. Fabrykę udaje się dokończyć, jednak na uroczystym poświęceniu odwiedza Borowieckiego stary Zucker, który dowiedział się o romansie żony z Karolem. Mimo zapewnień o bezpodstawności oskarżeń, stary fabrykant nie wydaje się przekonany. Wkrótce Lucy wyjeżdża do Berlina, Karol potajemnie jej towarzyszy. Po drodze odbiera w pociągu telegram z wieścią o pożarze fabryki. Tej samej nocy umiera ojciec Karola.
Fabryka była nieubezpieczona, przyjaciele są zrujnowani. Jedynym wyjściem stanie się zerwanie z Anką i ślub z Madą Muller, córką niemieckiego milionera. Borowiecki osiąga swój cel, staje się wielkim rekinem przemysłu, jednak płaci za to całkowitą rezygnacją z dawnych ideałów i marzeń młodości.
9 października 2000 odbyła się w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera nowej wersji filmu. W stosunku do pierwowzoru była krótsza o ok. 30 min. Zmieniona została kolejność niektórych scen filmu, pojawiły się także sceny znane z serialu tv, których nie było w pierwotnej wersji filmu (montażu dokonali Andrzej Wajda i Halina Prugar-Ketling). Nowa taśma eksploatacyjna wykonana została na taśmie Kodaka (poprzednia była na ORWO), a dźwięk przygotowany został w systemie Dolby Digital Stereo (prace, które doprowadziły do tego celu, wykonali m.in. specjaliści z warszawskiego studia Sonoria: Małgorzata Przedpełska-Bieniek, Grzegorz Lindemann, Jacek Kuśmierczyk, Andrzej Andruszkiewicz i Ewa Guziołek ze Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia, zaproszona przez Sonorię w charakterze konsultantki; w pracach uczestniczyli także: Krzysztof Wodziński, z którym ściśle współpracował Robert Buczkowski; brakujące efekty synchroniczne stworzył Henryk Zastróżny; końcowego zgrania nowego dźwięku dokonał Marek Wronko). Za restaurację obrazu (korektę barwną) odpowiedzialny był Witold Sobociński przy współpracy Ewy Chudzik z Zakładu Obróbki Taśmy Filmowej WFDiF.
Ekipa
- Reżyseria: Andrzej Wajda
- Reżyser II: Andrzej Kotkowski, Jerzy Domaradzki
- Asystent reżysera: Krystyna Grochowicz, Jerzy Obłamski, Michał Ratyński
- Scenariusz: Andrzej Wajda
- Zdjęcia: Witold Sobociński, Edward Kłosiński, Wacław Dybowski
- Operator kamery: Janusz Kaliciński
- Asystent operatora obrazu: Jan Górski, Jerzy Wiaderkiewicz
- Oświetlenie: Jerzy Klimkiewicz, Wiktor Salamończyk (nie występuje w napisach), Stanisław Kopka (nie występuje w napisach), Andrzej Archacki (nie występuje w napisach)
- Wózkarz: Bronisław Ławniczak (nie występuje w napisach)
- Scenografia: Tadeusz Kosarewicz
- Scenograf II: Piotr Dudziński, Andrzej Haliński, Adam Kopczyński
- Dekoracja wnętrz: Maciej Maria Putowski
- Dekorator wnętrz II: Maria Kuminek-Osiecka
- Kierownictwo budowy dekoracji: Stefan Filipiak, Jan Pokrywiecki
- Rekwizyty: Edward Koźbiał (nie występuje w napisach), Wiesław Sibilski (nie występuje w napisach), Jan Wysocki (nie występuje w napisach)
- Kostiumy: Barbara Ptak
- Kostiumograf II: Danuta Kowner
- Asystent kostiumografa: Alicja Karolak, Janina Tur-Kiryłow
- Garderoba: Zofia Jędrzejczyk (nie występuje w napisach)
- Muzyka: Wojciech Kilar
- Wykonanie muzyki: Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia i Telewizji (Katowice)
- Dyrygent: Konrad Bryzek
- Konsultacja muzyczna: Anna Jaśkiewicz
- Dźwięk: Krzysztof Wodziński, Leszek Wronko
- Współpraca dźwiękowa: Andrzej Hanzl, Jerzy Szczeciński, Józef Tomporek, Zbigniew Przygodzki (nie występuje w napisach), Andrzej Kubik (nie występuje w napisach)
- Montaż: Halina Prugar, Zofia Dwornik
- Współpraca montażowa: Jadwiga Ignatczenko, Anna Rubińska
- Charakteryzacja: Halina Ber
- Współpraca charakteryzatorska: Anna Adamek, Alicja Kozłowska, Jolanta Sołtysiak
- Konsultacja: Andrzej Szram, Małgorzata Laurentowicz, Jerzy Walczak, Antoni Byszewski, Czesław Dziumowicz, Angelika Wegener, Włodzimierz Kryński
- Fotosy: Renata Pajchel
- Efekty pirotechniczne: Henryk Piotrowski (nie występuje w napisach)
- Ewolucje kaskaderskie: Czesław Magnowski (dubler Jerzego Obłamskiego w scenie "walki z Kesslerem"; nie występuje w czołówce), Janusz Błaszczyk (nie występuje w napisach), Józef Grzeszczak (nie występuje w czołówce), Jerzy Rogowski (nie występuje w czołówce)
- Kierownictwo produkcji: Barbara Pec-Ślesicka, Janina Krassowska
- Kierownictwo produkcji II: Kazimierz Sioma
- Współpraca produkcyjna: Alina Kłobukowska, Elżbieta Kozłowska, Jerzy Szebesta, Waldemar Król, Barbara Pietrakowska
- Dyżurny planu: Władysław Korycki (nie występuje w napisach)
- Sekretariat planu: Magdalena Stelmaszczyk, Teresa Trzcińska, Jadwiga Żurakowska (nie występuje w napisach)
- Administracja: Wanda Helbert (nie występuje w napisach)
- Kasjer: Zofia Gregorowicz (nie występuje w napisach)
- Produkcja: Zespół Filmowy X
- Atelier: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Fabularnych (Łódź)
- Obsada aktorska: Daniel Olbrychski (Karol Borowiecki), Wojciech Pszoniak (Moryc Welt), Andrzej Seweryn (Maks Baum), Kalina Jędrusik (Lucy Zuckerowa), Anna Nehrebecka (Anka), Bożena Dykiel (Mada Muller), Andrzej Szalawski (Herman Buchholz), Stanisław Igar (Grunspan), Franciszek Pieczka (Muller), Kazimierz Opaliński (ojciec Maksa), Andrzej Łapicki (Trawiński), Wojciech Siemion (Wilczek), Tadeusz Białoszczyński (ojciec Karola), Zbigniew Zapasiewicz (Kessler), Jerzy Nowak (Zucker), Piotr Fronczewski (Horn), Jerzy Zelnik (Stein), Maciej Góraj (Adam Malinowski, brat Zośki), Grażyna Michalska (Zośka Malinowska), Włodzimierz Boruński (Halpern), Danuta Wodyńska (Mullerowa), Marian Glinka (Wilhelm Muller, brat Mady), Jadwiga Andrzejewska (Buchholzowa), Aleksander Dzwonkowski (ksiądz Szymon), Kazimierz Wichniarz (Zajączkowski), Zdzisław Kuźniar (Kaczmarek, nabywca Kurowa), Halina Gryglaszewska (Malinowska, matka Zośki), Jerzy Obłamski (Malinowski, ojciec Zośki), Marek Walczewski (Bum-Bum), Lidia Korsakówna (wdowa), Emilia Krakowska (Gitla), Bernard Ładysz (kupiec rosyjski), Bogusław Sochnacki (Grosgluck), Bohdana Majda (Grosgluckowa), Kazimierz Kaczor (Kipman), Teodor Gendera (Endelman), Jerzy Przybylski (lekarz Buchholza), Mieczysław Waśkowski (August, służący Buchholza), Jan Paweł Kruk (Mateusz, służący Borowieckiego), Alicja Sobieraj (służąca Anki), Krzysztof Majchrzak (Socha, chłop z Kurowa), Janina Grzegorczyk (Sochowa, chłopka z Kurowa), Janina Tur-Kiryłow (śpiewaczka w teatrze), Ryszard Bromowicz (śpiewak w teatrze), Witold Dederko (stary farbiarz), Tomasz Lengren (majster Kesslera), Jerzy Braszka (inżynier; nie występuje w czołówce), Antoni Byszewski (stangret; nie występuje w czołówce), Mariola Kukuła (w scenie łóżkowej z Andrzejem Sewerynem; nie występuje w czołówce), Jerzy Stasiuk (widz w teatrze; nie występuje w czołówce), Lena Wilczyńska (Edelmanowa; nie występuje w czołówce), Zofia Wilczyńska (Grunspanowa; nie występuje w czołówce), Andrzej Wohl (kancelista; nie występuje w czołówce)
- Obsada dubbingu: Bolesław Płotnicki (Malinowski, rola Jerzego Obłamskiego; nie występuje w czołówce)
Nagrody indywidualne
- 1975 - Chicago (MFF)-Grand Prix "Złoty Hugo"
- 1975 - Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Grand Prix (Wielka Nagroda Jury "Złote Lwy")
- 1975 - Wojciech Pszoniak Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda za pierwszoplanową rolę męską
- 1975 - Tadeusz Kosarewicz Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda za scenografię
- 1975 - Wojciech Kilar Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda za muzykę
- 1975 - Lublin (Międzynarodowe Forum Filmowe "Człowiek-Praca-Twórczość")-nagroda publiczności
- 1975 - Łagów (Lubuskie Lato Filmowe)-Grand Prix "Złote Grono" nazwa nagrody: Wyróżnienie I stopnia; za "wybitne walory artystyczne, za wielostronne ukazanie procesu historycznego w jego aspektach - politycznym, ekonomicznym i kulturalno-obyczajowym, i wreszcie za odważną, za wskroś nowoczesną interpretację pierwowzoru literackiego"
- 1975 - Łagów (Lubuskie Lato Filmowe)-Nagroda Koordynacyjnej Rady Artystycznej Kin Studyjnych za "wybitne walory poznawcze, ideowe, artystyczne, a szczególnie za wyrażenie w skondensowanej, wysoce emocjonalnej formie najistotniejszych problemów kształtowania się kapitalizmu na ziemiach polskich, na przykładzie rozwoju przemysłowej Łodzi"
- 1975 - Moskwa (MFF)-Złoty Medal
- 1975 - Syrenka Warszawska (nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP)-w kategorii filmu fabularnego przyznana podczas VII Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie
- 1975 - Andrzej Wajda Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia
- 1975 - Nagroda "Filmcritica" (pismo)
- 1976 - Bruksela (MFF)-II nagroda dziennikarzy
- 1976 - Tadeusz Kosarewicz Belgrad (MFF "FEST")-nagroda za scenografię
- 1976 - Oscar (Nagroda Amerykańskiej Akademii Sztuki Filmowej) nominacja w kategorii: film obcojęzyczny
- 1977 - Łódź (Przegląd Filmów Społeczno-Politycznych)-Główna Nagroda
- 1977 - Kartagena (MFF)-I nagroda
- 1977 - Andrzej Wajda Kartagena (MFF)-nagroda za reżyserię
- 1977 - Valladolid (MFF)-Wielka Nagroda "Złotego Kłosa"
- 1978 - Avellino (MFF Neorealistycznego)-I Nagroda "Złote Laceno"
- 1996 - Złota Kaczka (przyznawana przez pismo "Film") specjalna "Złota Kaczka" dla najlepszego filmu z okazji 50-lecia pisma "Film"; przyznana w 1997
- 1999 - Koniec wieku - ankieta "Polityki" 4 miejsce w ankiecie "Najciekawsze filmy polskie XX wieku"
- 2007 - Złota Kaczka (przyznawana przez pismo "Film") "Złota Kaczka" 50-lecia w kategorii: Najlepszy film
Varia
- Piosenka: ZIEMIA OBIECANA
Uwaga: piosenka wykorzystana w trakcie promocji filmu, w rzeczywistości w filmie nie została wykorzystana.
Tekst piosenki:
Jesteśmy poza czasem słów przesiewając piasek
Miedziane czoła nasze przykryła potu śniedź
Byliśmy kiedyś młodzi w najmłodszym mieście Łodzi
Tu każdy z nas przychodził żeby pieniądze mieć
Niebo świeci pogodnie od bruków coraz chłodniej
Bobrze być tylko przechodniem, ulicą życia iść
Była nam kiedyś dana ziemia obiecana
Niezabliźniona rana, zielony młody liść
Kto nam obiecał tę ziemię, żyć nie nauczył nas na niej
W przeciwną stronę czas biegnie, tynki płowieją i pamięć
Już miasto zapomniało nas, gazowych latarni płomyk zgasł
Noc przyjdzie potem, świt po niej
Nie wraca rzeką rwącą czas, pora nam westchnąć jeszcze raz
Było, minęło, koniec.- Muzyka piosenki (-nek) : Zygmunt Konieczny
- Słowa piosenki (-nek) : Jonasz Kofta
Pierwowzory
- Pierwowzór: ZIEMIA OBIECANA
- Gatunek: Powieść
- Autor pierwowzoru: Władysław Reymont