ILUMINACJA
- Film fabularny
- Produkcja: Polska
- Rok produkcji: 1972
- Premiera: 1973. 11. 23
- Gatunek: Film psychologiczny
- Dane techniczne: Barwny. 2512 m. 87 min.
W filmie pojawiają się także wypowiedzi profesorów: Władysława Tatarkiewicza, Iwo Biruli-Białynickiego, Jerzego Mycielskiego, Sylwestra Porowskiego, Mariana Kupczyńskiego oraz studentów filzyki: M. Sawickiego, K. Wódkiewicza, W. Rozmusa, S. Wojciechowskiego.

Fot. Muzeum Kinematografii w Łodzi
Iluminacja to w filozofii taki stan umysłu, w którym człowiek zbliża się do poznania prawdy o świecie, o sobie, o sensie ludzkiej egzystencji. I takiej właśnie prawdy poszukuje bohater filmu, Franciszek Retman. Ten poszukiwawczy, otwarty charakter "Iluminacji" podkreślony został przez reżysera nietypową konstrukcją filmu. Obok głównego wątku pojawiają się zrealizowane metodą paradokumentalną dysputy i wypowiedzi autentycznych naukowych sław - prof. Władysława Tatarkiewicza, fizyka Iwa Biruli-Białynieckiego, astronoma Włodzimierza Zonna. Bohater filmu na pozór jest osobą bardzo przeciętną, sporo wysiłku kosztowało go dostanie się na studia - wybrał Wydział Fizyki, gdyż według niego właśnie fizyka jest nauką, która daje jasne, konkretne i pewne odpowiedzi na pytania. Z czasem jednak kolejne życiowe doświadczenia zachwieją tą pewność. Głęboko przeżywa śmierć kolegi w Tatrach. W górach poznaje też Małgosię. Szybko rodzi się między nimi uczucie. Kiedy dziewczyna spodziewa się dziecka, Franciszek decyduje się na ślub. Aby zapewnić rodzinie środki do życia, musi jednak przerwać ukochane studia. Rozpoczyna pracę w fabryce kineskopów, w wytwórni sprzętu medycznego, bierze nawet udział w płatnych doświadczeniach w klinice psychiatrycznej. Przez cały czas poszukuje odpowiedzi na dręczące go pytania egzystencjalne, w tym celu trafia nawet do klasztoru kamedułów. Wraca jednak do domu, podejmuje przerwane studia, otrzymuje nowe mieszkanie, ale wtedy daje znać o sobie nadwyrężone serce.
Ekipa
- Reżyseria: Krzysztof Zanussi
- Reżyser II: Piotr Wojciechowski
- Współpraca reżyserska: Agnieszka Holland, Ryszard Bugajski, Magdalena Stelmaszczyk
- Scenariusz: Krzysztof Zanussi
- Zdjęcia: Edward Kłosiński
- Współpraca operatorska: Stanisław Latałło, Jan Ossowski, Jerzy Tomczuk
- Scenografia: Stefan Maciąg
- Scenograf II: Ewa Braun
- Współpraca scenograficzna: Władysław Bielski
- Kostiumy: Anna Biedrzycka
- Muzyka: Wojciech Kilar
- Wykonanie muzyki: Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia i Telewizji (Katowice)
- Dyrygent: Konrad Bryzek
- Dźwięk: Wiesława Dembińska, Witold Popkiewicz
- Współpraca dźwiękowa: Aleksander Goldbeck
- Montaż: Urszula Śliwińska
- Współpraca montażowa: Łucja Ośko
- Charakteryzacja: Halina Sieńska
- Konsultacja: Andrzej Trzębski (naukowa), Włodzimierz Zonn (naukowa), Barbara Dąbrowska (naukowa), Jerzy Vetulani (naukowa), Feliks Kaczanowski (naukowa), Andrzej Piotrowski (naukowa), Maria Krawczyk (naukowa), Maria Pałuba (naukowa), Jerzy Prokopiuk (naukowa)
- Fotosy: Renata Pajchel
- Kierownictwo produkcji: Jerzy Buchwald
- Kierownictwo produkcji II: Józef Jaworski
- Współpraca produkcyjna: Andrzej Kołaczyński, M Kęsy
- Produkcja: Studio Filmowe Tor
- Atelier: Wytwórnia Filmów Dokumentalnych (Warszawa)
- Laboratorium: Wytwórnia Filmów Dokumentalnych (Warszawa)
- Obsada aktorska: Stanisław Latałło (Franciszek Retman), Monika Dzienisiewicz-Olbrychska (Agnieszka), Małgorzata Pritulak (Małgorzata, żona Franciszka), Jan Skotnicki (chory), Edward Żebrowski (lekarz), Włodzimierz Zonn (dziekan), Bogdan Mielnik (występuje w roli samego(j) siebie), Władysław Turski (występuje w roli samego(j) siebie), Włodzimierz Zawadzki (asystent), Łukasz Turski (członek komisji egzaminacyjnej), Jadwiga Colonna-Walewska (matka Franciszka), K Ernst, Irena Horecka (matka chorego), J Illasiewicz, J Klamerus, A Korniejewska, Marcin Latałło (syn Franciszka), A Mikulski, Andrzej Mellin (robotnik w fabryce telewizorów opowiadający o akwariach), T Misztela, W Okrasa, Jacek Petrycki (mężczyzna w schronisku rozmawiający z Franciszkiem), H Stefańska, Michał Tarkowski (kierowca faszysta), Ryszard Wachowski (mężczyzna z siekierą w śnie Franciszka), Włodzimierz Włodarski, K Wojciechowska, J Vaulin, Joanna Żółkowska (dziewczyna w oknie w śnie Franciszka), Agnieszka Holland (członkini komisji egzaminacyjnej; nie występuje w czołówce)
Nagrody indywidualne
- 1974 - Łagów (Lubuskie Lato Filmowe)-Nagroda Koordynacyjnej Rady Artystycznej Kin Studyjnych
- 1976 - Łagów (Lubuskie Lato Filmowe)-Grand Prix "Złote Grono" za przenikliwość obserwacji w przeobrażającym się społeczeństwie polskim
- 1974 - Syrenka Warszawska (nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP)-w kategorii filmu fabularnego przyznana podczas VI Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie
- 1974 - Gdynia (do 1986 Gdańsk) (Festiwal Polskich Filmów Fabularnych)-Nagroda Specjalna Jury
- 1975 - Figueira da Foz (MFF)-Złoty Medal
- 1973 - Locarno (MFF)-Grand Prix
- 1973 - Locarno (MFF)-nagroda FIPRESCI
- 1973 - Locarno (MFF)-nagroda jury ekumenicznego
- 1973 - Koszalin (Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych "Młodzi i Film")-Grand Prix "Wielki Jantar" za walory humanistyczne i intelektualne oraz nowoczesny kształt wypowiedzi; nazwa festiwalu: I Międzynarodowe Spotkania Filmowe "Młodzież na ekranie"
- 1973 - Rawenna (MFF)-Grand Prix
- 1973 - Mannheim (MTF)-wyróżnienie
- 1973 - Krzysztof Zanussi Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka