"Lekcja pływania" – nieznany film Andrzeja Wajdy

Uchwałą Senatu RP rok 2026 został uznany Rokiem Andrzeja Wajdy. Z tej okazji z radością informujemy, że filmografia Andrzeja Wajdy poszerzyła się o kolejny - nieznany dotąd - film. I to zrealizowany 56 lat temu.

Historia z uzupełnieniem filmografii Andrzeja Wajdy o film „Lekcja pływania” z 1970 roku rozpoczęła się dla nas kilkanaście tygodni temu. Wówczas to, w jednym z sierpniowych numerów czasopisma „Ekran” z 1970 roku, znaleźliśmy niewielką wzmiankę informującą, że Andrzej Wajda ma zamiar zrealizować film pod tytułem „Artysta” z Markiem Perepeczko w roli głównej.

Była to cenna informacja, ale nie rozstrzygała ona o fakcie zrealizowania powyższej produkcji. Wielokrotnie na łamach „Filmu” czy „Ekranu” natykaliśmy się na notki o scenariuszach skierowanych do produkcji, które mają być zrealizowane w najbliższych tygodniach, a do których realizacji finalnie nie doszło. Nie zamierzaliśmy jednak odkładać tej sprawy i postanowiliśmy sprawdzić, czy w 1970 roku dany film rzeczywiście został zrealizowany.

Wielkim zaskoczeniem okazało się dla nas odkrycie w Archiwum Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku, które przechowuje materiały archiwalne Zespołów Polskich Producentów Filmowych, a także instytucji, które wcześniej nadzorowały zespoły filmowe – Zjednoczonych Zespołów Realizatorów Filmowych oraz Przedsiębiorstwa Realizacji Filmów „Zespoły Filmowe”. Tam, wśród setek teczek, natknęliśmy się na pozycję zatytułowaną „Filmy zrealizowane. «Artysta» 1970-1972” (sygnatura: 983). Taki był roboczy tytuł „Lekcji pływania”.

Powodem, dla którego film ten został wyprodukowany, była konieczność wykorzystania taśmy barwnej, którą Andrzej Wajda otrzymał dla realizacji filmu „Brzezina”. Stąd też najważniejsi członkowie grupy zdjęciowej to również twórcy „Brzeziny”. „Lekcja pływania” została obliczona na 1/4 odcinka obliczeniowego. Jednostka ta, stosowana w dokumentach produkcyjnych filmów telewizyjnych, oznaczała 28 minut – stąd w zamierzeniach „Lekcja pływania” miała mieć 7 minut. Ostatecznie film trwa niespełna 3 minuty.

Materiały produkcyjne opisywały wspomniany film jako „żart filmowy”. Jego bohaterem był pływak, który ćwiczy na jednym z basenów. Początkowo pływa samotnie, indywidualnie, stosując własny styl. Gdy obok rozpoczyna się grupowa lekcja pływania, bohater dołącza do niej. Zanika jego własny sposób pływania, zaczyna się zachowywać tak jak grupa, poganiana przez niewidocznego na ekranie ratownika wydającego komendy trenującym.

Rolę pływaka – zgodnie ze wzmianką z „Ekranu” – zagrał Marek Perepeczko. Poza nim pojawia się tylko kilkunastu statystów grających pływaków, głos ratownika należy zaś do Tomasza Lengrena. Autorem zdjęć był Zygmunt Samosiuk, kierowniczką produkcji – Barbara Pec-Ślesicka, montażystką – Halina Prugar. „Lekcja pływania” powstała na podstawie scenariusza Andrzeja Wajdy i Zdzisława Maklakiewicza. Pomysłodawcą scenariusza był właśnie Zdzisław Maklakiewicz.

Krótki czas trwania, 2 dni zdjęciowe – wydawać by się mogło, że był to króciutki i prosty w realizacji film. Problemy zaczęły się w okresie „montażu i udźwiękowienia” (nazwa kolejnego okresu produkcyjnego stosowana w ówczesnych dokumentach – inne to: „okres produkcyjny”, „okres zdjęciowy” i „okres likwidacji”). Według sprawozdania produkcyjnego po zrealizowaniu zdjęć laboratorium Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi zagubiło negatyw jednego z ujęć filmu.

Ponieważ „Lekcja pływania” – jak wspomnieliśmy wyżej – zrealizowana została na taśmie barwnej, próbowano na różne sposoby znaleźć wyjście z tej sytuacji. Ponowne nakręcenie ujęcia z powodów atmosferycznych (film kręcony był całkowicie w plenerze, na basenach przy ul. Inflanckiej i na basenie „Legii”) nie wchodziło w grę. Stąd zdecydowano się na zastąpienie brakującego barwnego ujęcia ujęciem czarno-białym pochodzącym z kontrnegatywu nakręconego materiału. Z tego powodu czarno-biały jest też cały film.

Udało nam się również ustalić, że czarno-biała kopia filmu przechowywana jest w Archiwum Telewizji Polskiej. Dzięki temu dokładnie opisaliśmy członków ekipy filmu – mamy tu na myśli dopisek „w napisach określenie funkcji: Autor” pojawiający się przy części nazwisk. Grupa zdjęciowa zapisana jest bowiem bez podania pełnionych funkcji, być może w pewien sposób nawiązując przez to do wymowy filmu. Nazwiska niepojawiające się w napisach (w większości przypadków są to pracownicy techniczni Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie) ustaliliśmy na podstawie materiałów produkcyjnych.

Mamy nadzieję, że z uwagi na Rok Wajdy film „Lekcja pływania” zostanie zaprezentowany w kinach, telewizji lub na serwisach streamingowych.